Al Jazeera'nin haberine göre İran’daki son protestolar uluslararası basında geniş yer bulurken, hükümet ile halk şiddetin sorumluluğunu birbirine yüklüyor. Tahran yönetimi, olayların arkasında dış müdahale olduğunu savunuyor. Bu gösteriler, 1979’daki İslam Devrimi sonrası ülkede yaşanan uzun protesto döngüsünün yeni halkalarından biri.
İlk gelen bilgilere göre 2 binin üzerinde protestocu İran'da hayatını kaybederken bazı isimler hakkında idam kararları da verildi. ABD kanadı ise protestoculara 'dayanın' çağrısında bulundu.
İran'da geride kalan yıllarda neler yaşandı?
1979-Devrim ve ilk yaptırımlar
Şubat: Ayetullah Ruhullah Humeyni, Irak ve Fransa’daki 14 yıllık sürgünün ardından İran’a döndü.
Nisan: Referandum sonrası İran, resmen İslam Cumhuriyeti olarak ilan edildi.
Kasım: ABD’nin Tahran Büyükelçiliği işgal edildi; 444 gün süren rehine krizi başladı. Kriz sonrasında ABD, İran’a ilk yaptırımları uyguladı.
1980-1988: İran-Irak savaşı
Eylül 1980: Irak ordusu İran’a yönelik geniş çaplı saldırı başlattı; sekiz yıl sürecek İran-Irak Savaşı başladı. Çatışmalarda yaklaşık 500 bin kişi yaşamını yitirdi ve İran ağır kayıplar verdi.
Savaş sırasında Irak’ın İranlılara ve Iraklı Kürtlere karşı kimyasal silah kullandığı uluslararası raporlarla kayda geçti.
Ocak 1981: Tahran rehine krizi, tüm rehinelerin serbest bırakılmasıyla sona erdi.
Haziran 1981: Tahran’daki İslam Cumhuriyet Partisi binasında düzenlenen bombalı saldırıda Yargı Başkanı Muhammed Beheşti dahil çok sayıda üst düzey isim hayatını kaybetti.
Ağustos 1981: Cumhurbaşkanı Muhammed Ali Recai ve Başbakan Muhammed Cevad Bahonar, Bakanlar Kurulu toplantısı sırasında düzenlenen bombalı saldırıda öldürüldü.
1982: İsrail’in Lübnan’ı işgali sonrası İran, bölgedeki Şii direniş gruplarını desteklemeye başladı; bu süreç daha sonra Hizbullah’ın oluşumuna dönüştü.
Temmuz 1988: ABD’ye ait USS Vincennes savaş gemisi, İran Air’e ait bir yolcu uçağını Hürmüz Boğazı yakınında vurdu; 290 kişi hayatını kaybetti.
Ağustos 1988: Birleşmiş Milletler arabuluculuğunda ateşkes yürürlüğe girdi ve savaş fiilen sona erdi.
1989-1998: Depremler, yaptırımlar ve Taliban
1989: Humeyni’nin ölümü sonrasında Ali Hamaney, Uzmanlar Meclisi tarafından İran’ın yeni lideri seçildi.
1990: Ülkede meydana gelen büyük depremde yaklaşık 40 bin kişi yaşamını yitirdi.
1995: ABD, İran’a yönelik petrol ve ticaret yaptırımlarını genişletti.
1998: Taliban güçleri, Mezar-ı Şerif’i ele geçirdikten sonra sekiz İranlı diplomat ve bir gazeteciyi öldürdü; İran binlerce askeri Afganistan sınırına konuşlandırdı.
2002-2011: Nükleer kriz ve Suriye İç Savaşı
2002: ABD Başkanı George W. Bush, İran’ı “şer ekseni” içinde ilan etti.
2003: ABD, Irak’ı işgal etti; İran, Irak’taki Şii milis ve siyasi gruplarla ilişkilerini artırdı.
Kasım 2003: İran, uranyum zenginleştirme faaliyetlerini askıya aldı ve IAEA denetimlerine izin verdi; Ajans, nükleer silah programına dair kanıt olmadığını açıkladı.
Aralık 2006: BM Güvenlik Konseyi, İran’ın nükleer faaliyetleri nedeniyle yaptırım süreci başlattı.
2007-2010: ABD, İran’a yönelik yaptırımları kademeli olarak ağırlaştırdı.
2011: İran, Suriye iç savaşının başlamasıyla birlikte Beşar Esad yönetimine askeri danışmanlar ve milis güçleri üzerinden destek vermeye başladı.
2012-2015: Kaçınılmaz ekonomik çözülme
2012: Avrupa Birliği, İran’dan petrol ithalatını durdurdu.
2013-2014: Yaptırımların etkisiyle İran riyali yaklaşık %80 değer kaybetti.
Temmuz 2015: İran ile P5+1 ülkeleri (ABD, İngiltere, Fransa, Rusya, Çin, Almanya) arasında nükleer anlaşma (JCPOA) imzalandı; İran’a yönelik yaptırımlar kademeli olarak kaldırıldı.
2018-2024: Anlaşmaların çöküşü, suikastlar
2018: ABD Başkanı Donald Trump, Washington’u JCPOA’dan çekti ve İran’a ağır ekonomik yaptırımlar yeniden uygulandı.
Ocak 2020: İran Devrim Muhafızları Kudüs Gücü Komutanı Kasım Süleymani, Bağdat’ta düzenlenen ABD hava saldırısında öldürüldü.
Nisan 2024: İsrail, Şam’daki İran Büyükelçiliği binasına hava saldırısı düzenledi; aralarında iki IRGC generali bulunan yedi kişi hayatını kaybetti.
Mayıs 2024: İran Cumhurbaşkanı İbrahim Reisi, Doğu Azerbaycan’da meydana gelen helikopter kazasında öldü.
Temmuz 2024: Hamas Siyasi Büro Şefi İsmail Haniye, Tahran’da düzenlenen saldırıda öldürüldü; İran yönetimi saldırıdan İsrail’i sorumlu tuttu.
2025: 12 günlük İsrail savaşı
Haziran 2025'de İsrail İran’a ABD ile ortak bir saldırı düzenlendi. 12 gün süren savaşta en az 610 İranlı, 28 İsrailli öldüğü bildirildi. / Gazete Oksijen
14 OCAK’LAR
1900 - Giacomo Puccini'nin Tosca operası, Roma'da ilk kez icra edildi.
1907 - Jamaika'da deprem: 1000'den fazla kişi öldü.
1923 - Londra - New York arası ilk telefon görüşmesi yapıldı.
1923 - Atatürk'ün annesi Zübeyde Hanım, İzmir'de öldü.
1924 – Türkiye’de Askerlik süresi 18 aya indirildi.
1932 - Amerika Birleşik Devletleri'nde işsizlerin sayısının 8,2 milyona ulaştığı açıklandı.
1938 - Türkiye Cumhuriyeti Dışişleri Bakanlığı kuruluş kanunu kabul edildi.
1938 - Türkiye-Irak-İran-Afganistan arasında akdedilen Sadabat Paktı, TBMM'de onaylandı.
1938 - Norveç, Antarktika'nın Kraliçe Maud Toprakları olarak anılan bölgesi üzerinde hak iddia etti.
1943 - Sir Winston Churchill, Franklin Roosevelt ve Charles de Gaulle Kazablanka Konferansı'nda bir araya geldiler.
1950 - Sovyetler Birliği'nde MiG-17 jet uçağının ilk prototipi uçuş denemesini tamamladı.
1953 - Josip Broz Tito, Yugoslavya Devlet Başkanı oldu.
1954 - Amerikalı sinema oyuncusu Marilyn Monroe, beyzbol oyuncusu Joe Dimaggio ile evlendi.
1963 - Fransa Cumhurbaşkanı Charles de Gaulle, Birleşik Krallık'ın Avrupa Ekonomik Topluluğuna (AET) girmesine karşı çıktı.
1964 - Meclis, 12 Eylül 1963 tarihinde imzalanan Ortak Pazar anlaşmasını onayladı.
1969 - Amerika Birleşik Devletleri'ne ait uçak gemisi USS Enterprise (CVN-65)'da, Hawaii açıklarında patlama meydana geldi: 25 ölü.
1985 - Martina Navratilova, kendisinin 100. tenis turnuvasını kazandı.
1987 - Uluslararası Ticaret Odası Vehbi Koç'u "Dünyada Yılın İş insanı" seçti.
1990 - Yugoslavya Komünistler Birliği’nin olağanüstü toplantısında yayınlanan "Yugoslavya için Demokratik Sosyalizm Deklarasyonu" şiddetli tartışmalara sebep oldu.
1993 - Nubar Terziyan, Ankara Uluslararası Film Festivali'nde "Emek Ödülü"ne değer bulundu.
1994 - Bill Clinton ile Boris Yeltsin, füzelerin herhangi bir ülkeye hedeflenmesine son verilmesi ve Ukrayna'nın nükleer silah stokunun yok edilmesi üzerinde anlaştılar.
1994 – Şehirlerarası dört yolcu otobüsüne terör saldırısı düzenlendi. Otobüslere yerleştirilen bombaların patlaması sonucu 3 kişi öldü, 17 kişi yaralandı. Eylemleri PKK’nın (Kürdistan İşçi Partisi) askeri kanadı ARGK (Kürdistan Halk Kurtuluş Ordusu) üstlendi.
1995 - İlk kez verilen Uluslararası Nâzım Hikmet Şiir Ödülü, İstanbul'da yapılan bir törenle Lübnanlı şair Adonis'e verildi.
1998 - Afganistan'a ait bir kargo uçağı güneybatı Pakistan'da bir dağa düştü: 50 kişi öldü.
2000 - Eski Yugoslavya Uluslararası Ceza Mahkemesi, beş Bosnalı Hırvat'ı, 1993 yılında Ahmiçi köyünde en az 103 Müslüman'ın katledilmesiyle ilgili olarak 25 yıl hapse mahkûm etti.
2005 - Avrupa Uzay Ajansına (ESA) ait Huygens adlı uzay sondası Satürn'ün uydusu Titan'ın yüzeyine indi.
2005 - Afganistan'daki Uluslararası Güvenlik Yardım Kuvveti harekâtına katılarak, Kabil Çok Uluslu Tugay Komutanlığı görevini 27 Ocak'ta 6 ay süreyle üstelenecek olan, 28'inci Mekanize Piyade Tugayı için uğurlama töreni düzenlendi.
2007 - Venezuela'ya ait, Panama-Karakas seferini yapan çift motorlu bir yolcu uçağı, Kolombiya'nın kuzey doğusunda düştü: 14 kişi öldü.
2011 - Tunus'ta bir kişinin kendini yakmasıyla başlayan gösterilerin ardından, Devlet Başkanı Zeynel Abidin Bin Ali ülkeden kaçtı, geçiş hükûmeti kuruldu.
2019 – Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Örgütü (UNESCO) tarafından mantığın entelektüel tarihini, pratik çıkarımlarını ve kavramsal önemini vurgulamak için ilan edilen ve Logica Universalis Derneği (LUA) tarafından kavramsallaştırılan Dünya Mantık Günü ilk kez kutlandı.
14 OCAK’TA DOĞANLAR
1850 - Pierre Loti, Fransız romancı (ö. 1923)
1940 - Bilge Olgaç, Türk sinema yönetmeni ve senarist (ö. 1994)
1941 - Faye Dunaway, Amerikalı sinema oyuncusu
1949 - Tarık Papuççuoğlu, Türk tiyatro, sinema ve dizi oyuncusu
1949 - İlyas Salman, Türk sinema, tiyatro, dizi oyuncusu, yönetmen ve köşe yazarı
1959 - Rasim Öztekin, Türk oyuncu (ö. 2021)
1963 - Steven Soderbergh, Amerikalı yapımcı ve senarist
1964 - Yılmaz Morgül, Türk şarkıcı
1965 - Şamil Basayev, Çeçen lider (ö. 2006)
1970 - Fazıl Say, Türk piyanist ve besteci
1999 - Declan Rice, orta saha mevkiinde oynayan İngiliz millî futbolcudur
14 OCAK’TA ÖLENLER
1923 - Zübeyde Hanım, Atatürk’ün annesi (d. 1857)
1944 - Mehmet Emin Yurdakul, Türk şair ve milletvekili ("Millî Şair" olarak anılır) (d. 1869)
1957 - Humphrey Bogart, Amerikalı sinema oyuncusu ve En İyi Erkek Oyuncu Akademi Ödülü sahibi (d. 1899)
1974 - Seyfi Demirsoy, Türk sendikacı ve Türkiye İşçi Sendikaları Konfederasyonu (Türk-İş) Genel Başkanı (d. 1920)
1977 - Anthony Eden, Britanyalı siyasetçi (d. 1897)
1977 - Peter Finch, Birleşik Krallık doğumlu Avustralyalı oyuncu ve En İyi Erkek Oyuncu Akademi Ödülü sahibi (d. 1916)
1987 - Turgut Demirağ, Türk yapımcı ve film yönetmeni (d. 1921)
1988 - Georgi Malenkov, Sovyet devlet adamı, Josef Stalin'in yakın mesai arkadaşı ve Stalin'in ölümünden sonra SSCB Başbakanı (d. 1902)
1990 - Sabri Dino, Türk millî futbol takımı kalecisi ve iş insanı (Boğaziçi Köprüsü'nden atlayarak intihar etti) (d. 1942)
1994 - Behçet Cantürk, Kürt asıllı Türk uyuşturucu kaçakçısı (d. 1950)
1994 - Nubar Terziyan, Türk sinemasının karakter oyuncusu (d. 1909)
1996 - Onno Tunç, Ermeni asıllı Türk vatandaşı müzisyen ve besteci (tek motorlu uçağının Armutlu'da düşmesi sonucu) (d. 1948)
1998 - Safiye Ayla, Türk sanat müziği sanatçısı (d. 1907)
2006 - Shelley Winters, Amerikalı sinema oyuncusu ve En İyi Yardımcı Kadın Oyuncu Akademi Ödülü sahibi (d. 1920)
2016 - Şefik Döğen, Türk oyuncu (d. 1947)
2022 - Aykut Edibali, Türk siyasetçi, yazar ve Millet Partisi Genel Başkanı (d. 1942)
Yorumlar
Yorum Gönder